ਆਤਮਜੀਤ
11 ਜੁਲਾਈ 2026 ਨੂੰ ਮਾਰੀਓ ਪਾਰੈਂਟੇ ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ ਵਿਚ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਮਰਾਠੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਦੋ ਨਾਟਕਾਂ, ‘ਹਮਰਾਹੀ’ ਅਤੇ ‘ਸਟਾਕਹੋਮ’, ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦੀ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ।
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਾਟਕ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੁੰਝਲਾਂ, ਰਵਾਇਤੀ ਹੱਦਾਂ, ਜਾਤੀ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਪਰਖਣ ਵਾਲੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਾਧਨ ਵੀ ਹਨ।
ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ‘ਹਮਰਾਹੀ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਰਾਠੀ ਨਾਟਕਕਾਰ ਰਤਨਾਕਰ ਮਤਕਰੀ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਟਕ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸ੍ਰੀਕਾਂਤ ਅਤੇ ਨੰਦਨੀ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੈ। ਸ੍ਰੀਕਾਂਤ ਇੱਕ ਨੇਤਰਹੀਣ ਲੇਖਕ ਹੈ ਅਤੇ ਨੰਦਨੀ ਉਸ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਹੈ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਟਕਰਾਅ ਅਤੀਤ ਵਿਚ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਕੀਤੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀਕਾਂਤ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨੰਦਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਰਸਤਾ ਚੁਣਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਰਵਾਇਤੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਦਲੀਲ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਇੱਕ ਕੌੜੀ ਪਰ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਸੀ। ਸ੍ਰੀਕਾਂਤ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਕਲਪਨਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਹੇਠ ਅਕਸਰ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਨੰਦਨੀ ਸਿਰਫ਼ ਫ਼ਰਜ਼ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪਿਆਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਖੁਦ ਉਸ ਲਈ ਘਰ ਦਾ ਬੋਝ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦੇ।
ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਨੰਦਨੀ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਚੰਗੇ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਪਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇੱਕ ਮੋੜ ’ਤੇ ਉਹ ਸ੍ਰੀਕਾਂਤ ਦੇ ਉਸ ਪੁਰਾਣੇ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਨੰਦਨੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਸੁਖੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸ੍ਰੀਕਾਂਤ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਪਸ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ? ਨਾਟਕਕਾਰ ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਰਾਹੀਂ ਸੱਚੇ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਪਿਆਰ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਪਿਆਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਵਿਹਾਰਕ ਹੱਦਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਪੁਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਪਾਤਰ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਵੇ। ਸ੍ਰੀਕਾਂਤ ਨੰਦਨੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੀ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਵਜ਼ਨ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਨੰਦਨੀ ਉਸ ਦੇ ਗਿਲਾਸ ਵਿਚੋਂ ਨਿੰਬੂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਘੁੱਟ ਪੀਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਭਾਵਨਾ ਇਸ ਕਾਵਿਕ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—‘ਅਬ ਕੇ ਹਮ ਬਿਛੜੇ ਤੋ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਤਾਬੋਂ ਮੇਂ ਮਿਲੇਂ’। ਅਰਥਾਤ, ਜੇ ਇਸ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਵਿਛੜ ਗਏ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਮੁੜ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲਾਂਗੇ। ‘ਹਮਰਾਹੀ’ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਕੱਟੜ ਰਵਾਇਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਆਧੁਨਿਕ ਜਾਂ ਉੱਤਰ-ਆਧੁਨਿਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਵਾਇਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਪਰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਪੱਕਾ ਨਾਟਕ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਡੂੰਘੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਨਿਭਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸੁਹਾਸ ਗੋਸਾਵੀ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਹੇਠ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਸ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨੇ ਨਾਟਕ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਜਮ ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਸ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਰੰਗਮੰਚੀ ਤਾਕਤ, ਭਰੋਸੇ ਅਤੇ ਪੱਕਿਆਈ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗਰੁੱਪ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਾਮੇਡੀ ਨਾਟਕ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਨੀਲ ਮੁੰਡਲੇ ਨੇ ਸ੍ਰੀਕਾਂਤ ਅਤੇ ਸਵਾਤੀ ਪਾਂਡੇ ਨੇ ਨੰਦਨੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੌਢ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਭਾਈ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੁੱਪ ਨੇ ਸੰਵਾਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ ਦੀ ਖ਼ਰਾਬ ਆਵਾਜ਼ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਲਾਈਟਿੰਗ ਕਾਰਨ ਨਾਟਕ ਦੀ ਬਰੀਕ ਚੁੱਪ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੁਝ ਘੱਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਊਂਡ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਈਟਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਤਕਨੀਕੀ ਟੀਮ ਦੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਹਿੰਦੀ ਨਾਟਕ ‘ਮੈਂ ਤੋ ਏਕ ਸਾਰੰਗੀ ਹੂੰ’ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਬਿਲਕੁਲ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ।
ਦੂਜਾ ਨਾਟਕ ਮਰਾਠੀ ਵਿਚ ‘ਸਟਾਕਹੋਮ ਚਿਆ ਭਾਤੁਕਲੀਚੇ ਹਸਪਤਾਲ’ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਸਟਾਕਹੋਮ ਅਤੇ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਦਾ ਹਸਪਤਾਲ’ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬੇਸਮੈਂਟ ਥੀਏਟਰ ਵੱਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੈਦੀਪ ਬੁਜ਼ਰੁਕ ਨੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਨਾਟਕ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹਕੀਕਤ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਨਾਟਕਕਾਰ ਚੈਤਨਯ ਤਾਂਬੇ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖਿਆ ਇਹ ਮਰਾਠੀ ਨਾਟਕ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਰਹੱਸਮਈ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਚਕ ਕਹਾਣੀ ਵਾਂਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਆਲੋਚਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਹਾਣੀ ਸਧਾਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਮੱਧਵਰਗੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਬਾਬਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਧੀ ਨਿਸ਼ੂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਡਰਾਈਵਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਕਾਂਬਲੇ ਬੰਦੂਕ ਦੀ ਨੋਕ ’ਤੇ ਬੰਧਕ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕੋ ਦਿਨ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਰਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਉਲਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ—ਅਧਿਆਪਕ, ਡਰਾਈਵਰ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ—ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਉੱਪਰੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਫ਼ਤ ਦੀ ਪਰਤ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੰਧਕ ਬਣਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਇਹ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਹਰ ਮੈਂਬਰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੰਧਨ ਦਾ ਬੰਧਕ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਆਪਣੀ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਦਾ ਕੈਦੀ ਹੈ, ਮਾਂ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਔਰਤ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਪਹਿਚਾਣ ਦੀ ਬੰਧਕ ਅਤੇ ਧੀ ਇੱਕ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮ।
ਨਾਟਕ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਵਰਗ ਬਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਆਪਣੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਣ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਪਕੜ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਹੀਣੇ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਡਰਾਈਵਰ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਤ੍ਰਾਸਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਗਾਤਾਰ ਘਾਟ ਅਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਪਾਹਜ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ ਕੈਂਸਰ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਉਸ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸਮਾਜ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੀ ਇਸ ਪੂਰੀ ਬੇਰੁਖ਼ੀ ਅਤੇ ਮਦਦ ਦੀ ਘਾਟ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਦੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਟਕ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਤੀ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਗੀ-ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਾਂਬੇ ਨੇ ਮਾਂ ਅਤੇ ਧੀ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਿਤ੍ਰਸੱਤਾਵਾਦੀ ਭਾਰਤੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਕੌੜੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਂ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਕਵਿਤਰੀ ਸੀ, ਪਰ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਦੀ ਕਲਾਤਮਕ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਖ਼ਰ ਉਹ ਇੱਕ ਬਿਨਾਂ ਤਨਖ਼ਾਹ ਵਾਲੀ ਘਰੇਲੂ ਨੌਕਰਾਣੀ ਵਰਗੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ। ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਵਾਦ ਇਸ ਮੱਧਵਰਗੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਘੁਟਣ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤਿੱਖੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—‘ਵਿਆਹ, ਨਾਮਕਰਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।’
ਨਾਟਕ ਔਰਤ ਅਤੇ ਮਰਦ ਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਇੱਕ ਫ਼ਰਕ ਵੱਲ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਔਰਤ ਲਈ ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਡੂੰਘੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਮਰਦ ਦੀਆਂ ਸਰੀਰਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਚੱਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਧੀ ਨਿਸ਼ੂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ। ਕਦੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਰਹੀ ਨਿਸ਼ੂ ਪਿਛਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਲਗਾਤਾਰ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਬਣਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਨਿਸ਼ੂ ਨੂੰ ਗਰਭਪਾਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ, ਨਿਸ਼ੂ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਇਕੱਲ ਅਤੇ ਪੀੜ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤਿੱਖੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਰਚਾ ਯੋਗ ਮੋੜ ’ਤੇ ਉਦੋਂ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ‘ਆਊਟਸੋਰਸ’ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਦੋਸਤ, ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਰਦ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪਿਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਿਸ਼ੂ ਬਿਲਕੁਲ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਚੁੱਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੁੱਪ ਵਿਆਹ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਖਲੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਤਾਂਬੇ ਨੇ ਬਹੁਤ ਜਾਇਜ਼ ਅਤੇ ਅਸਲੀ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੱਲ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸ਼ੱਕ ਹੈ। ‘ਆਊਟਸੋਰਸਿੰਗ’ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਪਾਰਕ ਹੈ। ਕੀ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਪਾਰਕ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਿਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪੱਛਮੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਡੇਟਿੰਗ ਜਾਂ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਵਰਗੇ ਵਿਕਲਪ ਨਾ ਤਾਂ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸਫਲ ਨਤੀਜੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਪਰ ਇਸ ਨਾਟਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵਾਲ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੇ ਹਨ।
ਇਸ ਨਾਟਕ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨੂੰ ਡਰਾਈਵਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਨਿਖਿਲ ਜਾਵੇਰੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮਾਂਜੀ ਹੋਈ ਅਦਾਕਾਰੀ ਨੇ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਤਰ ਦੀਆਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪੂਰਾ ਨਾਟਕ ਉਸ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ। ਜੋਤੀ ਰਾਓ ਨੇ ਮਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਲੋੜੀਂਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਦਿਖਾਇਆ। ਨਿਤਿਨ ਜੋਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਬਾਬਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਚੰਗੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਪਾਤਰ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਹੈ। ਨਿਸ਼ੂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤ੍ਰੁਪਤੀ ਕਾਲੇ ਨਵੀਂ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਪਹਿਲੇ ਨਾਟਕ ਵਾਂਗ ਇਸ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕੁਝ ਤਕਨੀਕੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਮੈਂ ਦੋਵਾਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਟੇਜ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਬਾਰੇ ਮੁੜ ਸੋਚਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇਣਾ ਚਾਹਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਨਾਟਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਗੰਭੀਰ ਹੋਵੇ, ਸੰਵਾਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋਣ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਬਹੁਤ ਸਮਰੱਥ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਜਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਵਾਲੇ ਸੈੱਟਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸੰਕੇਤਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਸਟੇਜ ਸਮੱਗਰੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਆਖ਼ਰ ਵਿਚ, ‘ਹਮਰਾਹੀ’ ਅਤੇ ‘ਸਟਾਕਹੋਮ ਚਿਆ ਭਾਤੁਕਲੀਚੇ ਹਸਪਤਾਲ’ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹੋਏ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਟਕ ਹਨ। ਮਰਾਠੀ ਨਾਟਕ ਨੇ 8 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸੀਐਟਲ ਵਿਚ ਹੋਏ ਦੇਸ਼-ਪੱਧਰੀ ਮਰਾਠੀ ਨਾਟਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਮੀਦ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਨਾਟਕ ਦਾ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰਵੋਤਮ ਨਾਟਕਕਾਰ, ਸਰਵੋਤਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਇਨਾਮ ਵੀ ਮਿਲੇ। ਮੈਂ ਖੁਦ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ, ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹਾਂਗਾ ਕਿ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਰਾਠੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਨਾਟਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਗੰਭੀਰਤਾ, ਤਕਨੀਕੀ ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਬਕ ਲੈਣ।