-ਅਸ਼ੁਤੋਸ਼ ਭਾਰਦਵਾਜ
ਜੰਤਰ ਮੰਤਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿਚ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਬੀ.ਆਰ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਮੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਰਥਪੂਰਨ ਮਾਇਨਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਦਲਿਤ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਦਿਵਾਸੀ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਿਰੋਧੀ ਸੀ। ਗੈਰ-ਵਿਵਾਦਿਤ ਵਿਸ਼ੇ, ਸਿੱਖਿਆ, ਉੱਪਰ ਇਕਾਗਰ ਧਿਆਨ ਨੇ ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ (ਸੀ.ਜੇ.ਪੀ.) ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਛੱਤਰੀ ਵਿਆਪਕ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਜਾਂ ਦਲਿਤਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਅਜਿਹਾ ਗਠਜੋੜ ਬਣਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਾਜ ਦਾ ਜਵਾਬ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ। ਸ਼ਾਹੀਨ ਬਾਗ ਅਤੇ ਭੀਮਾ ਕੋਰੇਗਾਓਂ ਕੋਈ ਦੂਰ ਦੇ ਅਤੀਤ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਜੰਤਰ ਮੰਤਰ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਪੂਰੇ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਕਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਆਦਿਵਾਸੀ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕੇਨ-ਬੇਟਵਾ ਲਿੰਕ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜਲ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਇੱਕ ਭੀੜ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਰਹੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਆਦਿਵਾਸੀ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਅਦਿੱਖ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਭੂਗੋਲ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਬੇਚੈਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਲਈ, ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਅਜੇ ਵੀ ਪੜਤਾਲੀ ਨਹੀਂ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਮੁਲਕ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਹਾਸ਼ੀਏ ‘ਤੇ ਧੱਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰੋਜ਼ਮਰਾ ਦਰਜੇਬੰਦੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹਨ– ਜੜ੍ਹਾਂ ਜਮਾਈ ਬੈਠੀ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਅਤੇ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ- ਇਹ ਸਭ ਅਜੇ ਤੱਕ, ਅਜ਼ਮਾਇਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰੋ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪੁੱਛੋ: ਕੀ ਇਹ ਮੌਜੂਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਤੀ ਡੂੰਘੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਸੀ, ਜਾਂ ਕੀ ਉੱਥੇ, ਕੁਝ ਲਈ, ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਗਤੀ ਮਿਲ ਗਈ?
ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਵਿਰੋਧੀ ਆਖਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ, ਜਾਂ ਅਜਿਹੇ ਪਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਸ਼ੁੱਧ ਛੂਤ ਦੀ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਵਹਿ ਤੁਰੇ ਸਨ, ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਘਟਾਏਗਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਵਾਲ ਇਸ ਲਈ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਲਾਈਕਾਂ, ਰੀਲਾਂ ਅਤੇ ਰੀਟਵੀਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਘੜੀ ਗਈ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ, ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖਿੱਚ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ: ਯਾਨੀ ਦਿੱਖ।
ਹਾਲੀਆ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਯੂਟਿਊਬ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਦਿੱਖ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਬਲੀ ਦਿੱਤੀ। ਛੋਟੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ, ਖਿੱਚ ਘੱਟ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ, ਇਹ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭੀੜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਮੱਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਫਿਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਭਾਸ਼ਾ। ਹਿੰਦੂਤਵ ਪਿਛਾਖੜ ਨੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਤਿੱਖੀ ਜ਼ਬਾਨ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਇਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਾਰੀ ਉਸਦੀ ਸੀ। ਮੌਜੂਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਘੋਰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ। ਪਰ ਕੀ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਅੱਜ ਸ਼ਾਸਨ ‘ਤੇ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਕੱਲ੍ਹ ਤੁਹਾਡੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਭੱਦਰਤਾ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜੇਕਰ ਇਸਦਾ ਜਾਇਜ਼ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੰਦ ਵਜੋਂ ਬਚਾਓ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਕੰਗਾਲ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਸੱਭਿਅਤਾਗਤ ਪੁਨਰ-ਉਥਾਨ ਦਾ ਉਭਰਨ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਜਣਨ ਅੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉੱਭਰੇ।
ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਲਈ: ਜੰਤਰ ਮੰਤਰ ‘ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਾਇਰਲ ਨਾਅਰਾ, ‘ਛੱਪਨ ਇੰਚ ਕਾ ਛੋਟਾ ਬੰਦਰ’, ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਵਰਧਾ ਦੀ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਦਲਿਤ ਅਤੇ ਪੱਛੜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲਗਭਗ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਤੀਜਾ: ਉਹ ਸਾਰੇ ਹੋਸਟਲ ਤੋਂ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।
ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਕਿ ਇਹ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਾਗ਼ੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਤੀਤ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਇਹ ਭੁੱਲਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਗਭਗ ਹਰ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ੀ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਿਛਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਅਜਿਹੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਐਲਫਾ ਬੱਚੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਜੈਨ-ਜ਼ੀ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਪੁਰਾਤਨ ਦਿਖਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਹਰ ਸਫ਼ਲ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਇਸ ਅਹਿਸਾਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੈਤਿਕ ਜਿੱਤਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹਨ: ਅੱਗੇ ਕੀ? ਸੀਜੇਪੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਸਮੂਹਿਕਤਾ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਜਨਤਕ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਅਸਾਧਾਰਨ ਨੈਤਿਕ ਅਥਾਰਟੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਕੀ ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਲੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਕੁਝ ਇਸਨੂੰ ਕੌਮੀ ਜਮਹੂਰੀ ਗੱਠਜੋੜ (ਐੱਨ.ਡੀ.ਏ.) ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਅੰਨਾ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦਾ ਪਲ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ (ਭਾਜਪਾ) ਅੰਨਾ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਇੱਕਲੌਤੀ ਲਾਭਪਾਤਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਬਦਲ ਬਣ ਗਈ।
ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਜੰਤਰ ਮੰਤਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਮਕਸਦ ਦੁਆਰਾ ਏਕਜੁੱਟ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਕਜੁੱਟ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਲੋਕ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੀ.ਜੇ.ਪੀ. ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ, ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ ਫਾਲੋਅਰਜ਼ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੇ ਬਾਨੀਆਂ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤੀ ਖਿੱਚ ਸੀ। ਇੱਕ ਨਾ ਅਜ਼ਮਾਈ ਊਰਜਾ, ਬੇਦਾਗ਼ ਅਤੀਤ। ਉਹ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਬੋਝ ਨਾਲ ਲੱਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਪਰ ਸਮੂਹਿਕਤਾ ਚੋਣ ਖੇਤਰ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਣੀ ਹੈ- ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਹੁਣ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਲੜਾਈ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਹੀ ਲੜ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਤੇ ਇੱਥੇ, ਗਤੀ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਰੋਧੀ ਵੋਟਾਂ ਦਾ ਉਛਾਲ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨਬੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿਚ ਹੋੜ ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦੇਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ ਲਾਭ ਹੋਵੇਗਾ।
ਚੁਣੌਤੀ, ਫਿਰ ਵੀ, ਲਾਮਬੰਦੀ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਸਦੀ ਬਜਾਏ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੱਠਜੋੜ ਬਣਾਉਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੈ। ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਵਿਚ ਡੂੰਘੇ ਰੂਪ ’ਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਾਰਟੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਛੋਟੀ-ਮੋਟੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਉਲਝ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੀਆਂ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਣ ਲਈ ਬਦਨਾਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾਵਾਦ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਐਲਾਨਣ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਨੇ ਸਮੂਹਿਕ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਬਹਿਸ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਕਿ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਉੱਪਰ ਪਕੜ ਨੇ ਚੋਣ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਵਿਗਾੜ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਉੱਪਰ ਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ, ਕਈ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਸੀ.ਜੇ.ਪੀ. ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਫੜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਹ ਹਮਾਇਤ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਈਆਂ।
ਜੰਤਰ ਮੰਤਰ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਵਿਰੋਧ ਅਜੇ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸਨੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਨੂੰ ਊਰਜਾਵਾਨ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਉੱਥਲ-ਪੁੱਥਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮਾਤਰ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਆਗੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅੰਦੋਲਨ ਇੱਕ ਯਾਦ-ਕਰਾਊ ਮਿਸਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਵਿਰੋਧ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਬਦਲ ਉਸਾਰਨਾ ਡੂੰਘੇ ਰੂਪ ‘ਚ ਵੱਖਰੇ ਕੰਮ ਹਨ। ਡਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤਣੀ ਬਾਕੀ ਹੈ।