ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਟਾਂਡਾ
ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਾਂ ਉਹ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਦੇ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਇਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚੁੱਪੀਆਂ ਨੂੰ ਬੋਲਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਰੂਹ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਾਗਜ਼ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਉਤਾਰਦੇ, ਸਗੋਂ ਰੂਹ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉੱਭਰਦੀ ਅਗਨਿ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਡਾ. ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਵੀ ਉਹੀ ਰਚਨਾਕਾਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਲਿਖਣਾ ਕੋਈ ਪੇਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਸਾਧਨਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਯਾਤਰਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਜਗਦੀ ਹੋਈ ਸੰਵੇਦਨਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਭੇਦਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਘੰਟੇ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਹੋਣ—ਹੌਲੀ, ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਆਤਮਕ ਤਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਮ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਅੱਖਰ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਉਂਦੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਅਸਤੀਤਵ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੇ ਹਨ।
ਡਾ. ਸੰਧੂ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਯਾਤਰਾ ਇਕ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ ਸਿਧੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦਰਿਆ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਮੋੜਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਕਦੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਕਦੇ ਉਫਾਨੀ, ਪਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਜੀਵਨਦਾਇਨੀ। ਉਹ ਸਮਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਸਦੇ ਦਰਦ, ਵਿਸ਼ਮਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਤਾਕਤ ਹੈ ਜੋ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਜਿਊਣ ਲਈ ਲਿਖਦੇ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਧਾਰਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਅੱਖਰ ਵਿਚ ਵਗਦੀ ਇਕ ਲੁਕਵੀਂ ਨਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਮ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸੰਤੁਲਨ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਵੀ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਡਾ. ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਸਮੇਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਇਕ ਸੁਚੇਤ ਅਵਾਜ਼ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਵਾਲ ਜੋ ਅਕਸਰ ਸਮਾਜ ਚੁੱਪੀ ਵਿਚ ਦੱਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਆਤਮਕ ਦਰਪਣ ਵਾਂਗ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਮ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਅਡੰਬਰ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਉਹ ਸਧਾਰਨਤਾ ਵਿਚ ਹੀ ਗਹਿਰਾਈ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਬਣਾਵਟ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਸਾਫ਼ਗੋਈ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦਰਦ ਭਰੇ ਦਿਲ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪੁਕਾਰ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਦਰਅਸਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਤੋਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅਸਲੀ ਮਹੱਤਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਇਕ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਾਂਗ ਜੀਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ—ਇਕ ਅਮਾਨਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪੂਰੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਲਿਖਤ ਅਕਸਰ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿਚ ਖੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਡਾ. ਸੰਧੂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਇਕ ਠੰਢੀ ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਪਾਠਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਸੋਚਣ, ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਕਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਡਾ. ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦਾ ਰੂਹਾਨੀ ਸਫ਼ਰ ਅਜੇ ਮੁਕੰਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਯਾਤਰੀ ਹੈ ਜੋ ਹਰੇਕ ਨਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਇਕ ਨਵਾਂ ਰਸਤਾ ਤਲਾਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਲਮ ਅਜੇ ਵੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ—ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਰੂਹ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ।
ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਲੇਖਕ ਨਹੀਂ—ਇਕ ਸਾਧਕ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿਚੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸਾਡੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।