(ਪ੍ਰੋ. ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲੇਖ ‘ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਾ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਸੰਗ’ ਵਿੱਚ ਉਠਾਏ ਗਏ ਸਿਧਾਂਤਕ ਨੁਕਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਕਟ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਿਚ।)
‘ਪੰਜਾਬ ਟਾਈਮਜ਼’ ਵਿਚ ਦੇ 7 ਫਰਵਰੀ ਵਾਲੇ ਅੰਕ ਵਿਚ ਛਪੇ ਪੋ੍ਰ. ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲੇਖ ‘ਸਰਬੱਤ-ਖਾਲਸਾ ਦਾ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਸੰਗ’ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਖ-ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਪਿਛਲੀ ਲਗਭੱਗ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਪੈਰੋਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਸਿਆਸਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਵਾਲਾਂ-ਜਵਾਬਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ-ਸਿਧਾਂਤਕੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅੱਖੋਂ ਓਝਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ-ਹੱਲ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਨਿਕਲਦੇ-ਨਿਕਲਦੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਉਲਝਦੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਘੇ ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਕ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ ਨੇ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਪੋ੍ਰ. ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਉਠਾਏ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤਾਈਦ ਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਸੱਜਣ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ‘ਸਭੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲ’ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੋ੍ਰ ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗਰੇਵਾਲ ਦੇ ‘ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਤਨ’ ਨੂੰ ਅਜੋਕੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਅਮਲੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਉਤਾਰਿਆ ਕਿਵੇਂ ਜਾਵੇ? ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਭੇਜੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।-ਸੰਪਾਦਕ
ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਮਹਿਜ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸਿਆਸੀ ਇਕੱਠ ਜਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ‘ਗੁਰੂ-ਪੰਥ’ ਦੀ ਉਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ ਜੋ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਸਾਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਕਿਸੇ ਫਿਰਕੇ, ਕੌਮ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਸੌੜੇ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ‘ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ’ ਲਈ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹਿੰਸਾ, ਅਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਗੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਨੂੰ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਤੋਂ ਅਲਹਦਾ ਕਰਕੇ ਦੇਖਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਅਮਾਨਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਮੁੱਚੀ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੈ।
1. ਸਿਧਾਂਤਕ ਆਧਾਰ: ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ‘ਸਰਬੱਤ’ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਾ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ ਇਸੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ:
– ਸਰਵ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ: ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਰਹਿਬਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵੀ ਹਰ ਉਸ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੱਚ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ।
– ਰੂਹਾਨੀ ਰਾਜਨੀਤੀ: ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਤੋਂ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਗੁਰਮਤਿ-ਅਧਾਰਿਤ ਰਾਜਨੀਤੀ ‘ਪਰਉਪਕਾਰ’ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸੱਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ‘ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ’ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨਾ ਹੈ।
2. ‘ਸਰਬੱਤ’ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ: ਮਨੁੱਖਤਾ ਤੋਂ ਕੁਦਰਤ ਤੱਕ
‘ਸਰਬੱਤ’ ਸ਼ਬਦ ਮਨੁੱਖੀ ਵਲਗਣਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ:
– ਪਵਨ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ: ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਸਮੁੱਚੀ ਕਾਇਨਾਤ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਹਰ ਅੰਸ਼ (ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਜੀਵ-ਜੰਤੂ) ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ ਹੈ।
– ਉੱਤਰ-ਮਾਨਵੀ ਨਜ਼ਰੀਆ: ਇਹ ਮਨੁੱਖ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ‘ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀ ਹੋਂਦ’ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
3. ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਰੀਫੌਰਮੇਸ਼ਨ
ਅਸੀਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ (ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਆਦਿ) ਸਿਆਸੀ ਬਾਂਦਰ-ਵੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਰੋਲ ਗੁਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ:
– ਸਿਆਸੀ ਅਪਹਰਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ: ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਧੜੇਬੰਦਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ ਨਿਰੋਲ ‘ਗੁਰਮਤਿ-ਊਰਜਾ’ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
– ਹਾਈਪਰ-ਨੈੱਟਵਰਕਡ ਮਾਡਲ: ਅਜੋਕੇ ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਗਲੋਬਲ ਨੈੱਟਵਰਕ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਜਿੱਥੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਵਿਦਵਾਨ, ਦਰਦੀ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ ਸਾਂਝੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾ ਸਕਣ।
4. ਕਾਰਜ-ਨੀਤੀ
1. ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ: ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਜਾਤ, ਨਸਲ ਜਾਂ ਮਜ਼ਹਬ ਦੀ ਕੋਈ ਪਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।
2. ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਤਿਆਗ: ਹਾਈਪਰ-ਕੰਪੀਟਿਟਵ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਿੰਸਕ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ‘ਵੰਡ ਛਕਣ’ ਅਤੇ ‘ਸਹਿਯੋਗ’ ਦੇ ਆਰਥਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਡਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।
3. ਨੈਤਿਕ ਪਹਿਰੇਦਾਰੀ: ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਤਬਦੀਲੀ ਵਰਗੇ ਆਧੁਨਿਕ ਮਸਲਿਆਂ ‘ਤੇ ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਸੇਧ ਦੇਵੇ।
4. ਪੰਥ ਵਸੇ ਮੈਂ ਉਜੜਾਂ: ਨਿੱਜੀ ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਧੜੇਬੰਦਕ ਲਾਭਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਮੁੱਚੀ ਕੌਮ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਲਈ ਸਮਰਪਣ।
5. ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਰਾਹ
ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕੇਵਲ ਅਤੀਤ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਫ਼ੌਜ’ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਸਾ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ‘ਨਿਰਭਉ’ ਅਤੇ ‘ਨਿਰਵੈਰ’ ਹੋਣ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸੋਝੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇਗਾ। ਪੰਥ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਸੁਰਜੀਤ ਕਰੇ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਵਾਲੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਰਾਹ ਰੁਸ਼ਨਾ ਸਕਣ।
“ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ, ਤੇਰੇ ਭਾਣੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ॥”
ਅਨਹਦ ਦਾ ਹੋਕਾ
ਇਹ ਕੋਈ ਇਕੱਠ ਨਹੀਂ…
ਇਹ ਤਾਂ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਦੇ ਮਹਾਂ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ
ਉਸ ਨੁਕਤੇ ਦੀ ਭਾਲ ਹੈ,
ਜਿੱਥੇ ਸਮਾਂ ਆਪਣੀ ਘੜੀ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ‘ਅਸੰਭਵ’ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ
‘ਸੰਭਵ’ ਦਾ ਸੂਰਜ ਉਗਾਉਣ ਦੀ ਜੁਗਤ ਹੈ।
ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ—
ਕੋਈ ਸੰਸਥਾ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ‘ਅਕਾਸ਼-ਗੰਗਾ’ ਹੈ,
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੂਹ ਇੱਕ ‘ਤਾਰਾ’ ਹੈ,
ਪਰ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ… ਇੱਕੋ ਹੈ।
ਇਹ ਉਹ ਮੈਟਾਫਰ ਹੈ—
ਜਿੱਥੇ ‘ਬੂੰਦ’ ਨੂੰ ਸਾਗਰ ਹੋਣ ਲਈ ਮਰਨਾ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ,
ਸਗੋਂ ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਬੂੰਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਤਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ‘ਹਾਈਪਰ-ਨੈੱਟਵਰਕ’ ਨਹੀਂ…
ਇਹ ਤਾਂ ਉਹ ‘ਅਦਿੱਖ ਤੰਦ’ ਹੈ,
ਜੋ ਪੱਥਰ ਦੇ ਸੀਨੇ ‘ਚੋਂ ਫੁੱਟਦੇ ਚਸ਼ਮੇ ਨੂੰ
ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਚੁੱਪ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ‘ਰੀਫੌਰਮੇਸ਼ਨ’ ਦਾ ਮਤਲਬ—
ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਰੰਗ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ,
ਸਗੋਂ ‘ਹਉਮੈ’ ਦੀ ਕੰਧ ਤੋੜ ਕੇ
ਸਮੁੱਚੀ ਕਾਇਨਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜੀ ਆਇਆਂ ਕਹਿਣਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ— “ਪਵਨੁ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ…”
ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ,
ਅਸੀਂ ਉਸ ‘ਅਣਹੋਣੇ’ ਮੈਟਾਫਰ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦੇ ਹਾਂ
ਜਿੱਥੇ ਹਵਾ ਸਾਡਾ ਸਾਹ ਨਹੀਂ, ਸਾਡਾ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ,
ਤੇ ਪਾਣੀ ਸਾਡੀ ਪਿਆਸ ਨਹੀਂ, ਸਾਡਾ ‘ਅਕੀਦਾ’ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਉਹ ਆਸ ਹੈ—
ਜਿੱਥੇ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ‘ਤਲਵਾਰ’,
ਨਿਮਰਤਾ ਦੇ ‘ਸੰਵਾਦ’ ਅੱਗੇ ਗੋਡੇ ਟੇਕ ਦੇਵੇਗੀ।
ਜਿੱਥੇ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ
ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ,
ਸਗੋਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਪਰਿੰਦਿਆਂ, ਸੁੱਕਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ
ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਚੁੱਪ ਚੀਕਾਂ ਲਈ ਵੀ
ਪਨਾਹ-ਗਾਹ ਬਣਨਗੇ।
ਇਹ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਫ਼ੌਜ’ ਹੈ—
ਜੋ ਜੰਗ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਨਹੀਂ,
ਜੰਗ ਨੂੰ ‘ਖ਼ਤਮ’ ਕਰਨ ਲਈ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ।
ਇਹ ਉਹ ਮੈਟਾਫਰ ਹੈ—
ਜਿੱਥੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ‘ਸੂਰਜ’ ਨਹੀਂ,
ਸਗੋਂ ਉਹ ‘ਪ੍ਰਭਾਤ’ ਹੈ
ਜੋ ਹਰ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ
ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਜੁਰਅਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਆਸ ਹੈ…
ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ,
ਜਿੱਥੇ ‘ਸਰਬੱਤ’ ਦਾ ਮਤਲਬ ‘ਸਭ’ ਹੋਵੇਗਾ,
ਤੇ ‘ਭਲੇ’ ਦਾ ਮਤਲਬ— ਸਦੀਵੀ ‘ਅਨੰਦ’।
ਹੁਕਮ-ਰਜ਼ਾਈ ਚੱਲਣਾ
ਇਹ ਕਿਸੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ,
‘ਹੁਕਮ’ ਤਾਂ ਉਸ ਅਦਿੱਖ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਲੈਅ ਹੈ—
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ ਨੱਚਦੇ ਹਨ,
ਤੇ ਬੀਜ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਹਿੱਕ ਪਾੜ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।
ਨਿਰਗੁਣ ਦਾ ਉਹ ‘ਸ਼ਬਦ’,
ਜੋ ਸਰਗੁਣ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ
ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣ ਕੇ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।
ਰਜ਼ਾ ਵੀ ਕੋਈ ਸਮਰਪਣ ਨਹੀਂ,
ਸਗੋਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਲਹਿਰ ਸੰਗ
ਇੱਕਸੁਰ ਹੋ ਕੇ ਵਹਿਣਾ ਹੈ—
ਜਿੱਥੇ ਹੋਂਦ ਦੀ ਕਿਣਮਿਣ,
ਨਿਹੋਂਦ ਦੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ,
ਇੱਕ-ਮਿੱਕ ਹੋ ਕੇ ਨੱਚਦੀ ਹੈ।
ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ‘ਮੈਂ’ ਦਾ ਬੰਨ੍ਹ ਮਾਰਿਆ,
ਤਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਵਹਿਣੀ ਸੁਰ ਟੁੱਟ ਗਈ—
ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਕੈਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ,
ਤੇ ਹਵਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵਾਹ ਭਰ ਗਈ।
ਹੁਕਮ—ਉਹ ਅਲੌਕਿਕ ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ ਹੈ,
ਜੋ ਸੂਰਜਾਂ ਨੂੰ ਧਾਗੇ ਵਿੱਚ ਪਰੋਂਦਾ,
ਕਿਤੇ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਜੇ ਲੋਹੇ ਨੇ ਵੀ ਸੋਚਣਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ,
ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਮੁਨਾਫ਼ੇ’ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ,
ਸਗੋਂ ਹੁਕਮ ਦੀ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਛੋਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ—
ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਸਾਹ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ,
ਸਗੋਂ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀ ਧੜਕਣ ਬਣ ਜਾਵੇ।
ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਵੱਖਰੇ ਟਾਪੂ ਨਹੀਂ,
ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਉਸੇ ਅਥਾਹ ਦੇ ਅੱਖਰ ਹਾਂ—
ਜਿੱਥੇ ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚ ਖਿੜਿਆ ਕੰਵਲ,
ਸਾਡੀ ਰੂਹ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦਾ ਦਰਪਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਵੰਡ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ
ਜਿੱਥੇ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਧਾਤ,
ਇੱਕੋ ਨਿਰਗੁਣ ਦੇ ਨੂਰ ਵਿੱਚ,
ਬਰਾਬਰ ਧੜਕਦੇ ਹਨ।
ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਜਿਊਣਾ—
ਤੂਫ਼ਾਨ ਦੀ ਹਿੱਕ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ
ਸ਼ਾਂਤ ਚਿਰਾਗ ਵਾਂਗ ਜਗਣਾ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਮੌਤ ਵੀ ਇੱਕ ਬੀਜ ਹੈ,
ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ
ਫੇਰ ਬਸੰਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
-ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ