ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਈ ਵੱਡਾ ਨਾਮ:
ਸਰ ਗੰਗਾਰਾਮ-ਸਰ ਗੰਗਾਰਾਮ!
ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਮਾਨਤ ਗਿੱਲ (ਲਾਹੌਰ)
ਫੋਨ: +923004969513
‘ਗੰਗਾ ਰਾਮ’ 1851 ਵਿਚ ਮਾਂਗਟਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ 40 ਮੀਲ ਅਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ 14 ਮੀਲ ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ‘ਤੇ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੌਲਤ ਰਾਮ ਉੱਥੇ ਏ.ਐਸ.ਆਈ. ਸਨ।
ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਅਦਾਲਤੀ ਨਕਲ-ਨਵੀਸ ਬਣ ਗਏ। ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤਾਲੀਮ ਉੱਥੇ ਦੋ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਖ਼ਤੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਮਹਾਰਤ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਚਰਚਾ ਸੀ।
1868 ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ। 1871 ਵਿਚ ਵਜ਼ੀਫ਼ਾ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਥਾਮਸਨ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਸਿਵਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ (ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਰੂੜਕੀ ਕਹਲਾਇਆ)। ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੇ 1873 ਵਿਚ 22 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਮਗੇ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ, ਅਰਥਾਤ 1873 ਵਿਚ, ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਵਿਹਾਰਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।
1873 ਵਿਚ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੀ.ਡਬਲਯੂ.ਡੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਹਾਰਕ ਖੇਤੀ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ 50,000 ਏਕੜ (200 ਕਮ²) ਬੰਜਰ, ਸਿੰਜਾਈ ਰਹਿਤ ਜ਼ਮੀਨ ਲੀਜ਼ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਾਰੂਥਲ ਨੂੰ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਇੱਕ ਹਾਈਡ੍ਰੋਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪਲਾਂਟ ਦੁਆਰਾ ਚੁੱਕੇ ਗਏ ਪਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿੰਜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਮੀਲ ਸਿੰਚਾਈ ਚੈਨਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਿਆ। ਸਭ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਖਰਚੇ ‘ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ. ਇਹ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਿੱਜੀ ਉਦਯੋਗ ਸੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅਣਜਾਣ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣ ਸੀ। ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੈਰਿਟੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਸਰ ਮੈਲਕਮ ਹੇਲੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, ‘ਉਹ ਇੱਕ ਨਾਇਕ ਵਾਂਗ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਤ ਵਾਂਗ ਦਿੱਤਾ।’ ਉਹ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਸਨ।
ਗੰਗਾਰਾਮ; ਆਧੁਨਿਕ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ;
* ਏਚੀਸਨ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ
* ਮੇਓ ਹਸਪਤਾਲ, ਲਾਹੌਰ
* ਸਰ ਗੰਗਾਰਾਮ ਹਸਪਤਾਲ, ਲਾਹੌਰ
* ਜਨਰਲ ਪੋਸਟ ਆਫਿਸ, ਲਾਹੌਰ
* ਹੈਲੇ ਕਾਲਜ ਆਫ ਬੈਂਕਿੰਗ ਐਂਡ ਫਾਈਨਾਂਸ, ਲਾਹੌਰ (ਪਹਿਲਾਂ ਹੈਲੇ ਕਾਲਜ ਆਫ ਕਾਮਰਸ)
* ਮਾਲ, ਲਾਹੌਰ
* ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ, ਲਾਹੌਰ (ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਓ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ)
* ਲਾਹੌਰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ
* ਲਾਹੌਰ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵਿਮੈਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਪਹਿਲਾਂ ਸਰ ਗੰਗਾਰਾਮ ਹਾਈ ਸਕੂਲ)
* ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸਨੇ ਜਨਰਲ ਪੋਸਟ ਆਫਿਸ, ਲਾਹੌਰ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਐਚੀਸਨ ਕਾਲਜ, ਮੇਓ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ (ਹੁਣ ਐਨਸੀਏ), ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਹਸਪਤਾਲ, ਲੇਡੀ ਮੈਕਲਾਗਨ ਗਰਲਜ਼ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਵਿਭਾਗ, ਮੇਓ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਅਲਬਰਟ ਵਿਕਟਰ ਵਿੰਗ ਨੂੰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਣਾਇਆ। ਹੇਲੀ ਕਾਲਜ ਆਫ ਕਾਮਰਸ, ਰਾਵੀ ਰੋਡ ਹਾਊਸ ਫਾਰ ਦਿ ਡਿਸਏਬਲਡ, ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਟਰੱਸਟ ਬਿਲਡਿੰਗ ਆਨ ਦ ਮਾਲ ਅਤੇ ਲੇਡੀ ਮੇਨਾਰਡ ਇੰਡਸਟਰੀਅਲ ਸਕੂਲ। ਉਸਨੇ ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ, ਕਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਇਲਾਕਾ, ਰੇਨਾਲਾ ਖੁਰਦ ਵਿਖੇ ਪਾਵਰਹਾਊਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਠਾਨਕੋਟ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚਕਾਰ ਰੇਲਵੇ ਟ੍ਰੈਕ ਦਾ ਵੀ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਹਸਪਤਾਲ, ਲੇਡੀ ਮੈਕਲਾਗਨ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਰੇਨਾਲਾ ਖੁਰਦ ਪਾਵਰ ਹਾਊਸ ਬਣਵਾਇਆ।
ਇੱਕ ਸਿਵਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1925 ਵਿਚ ਰੇਨਾਲਾ ਖੁਰਦ ਵਿਚ ਰੇਨਾਲਾ ਹਾਈਡ੍ਰਲ ਪਾਵਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਉਹ ਇੱਕ ਹੋਨਹਾਰ ਕਿਸਾਨ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਲਾਇਲਪੁਰ (ਹੁਣ ਫੈਸਲਾਬਾਦ) ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਏਕੜ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨ ਲੀਜ਼ ‘ਤੇ ਖਰੀਦੀ ਅਤੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੇ ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੰਚਾਈ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸੁੱਕੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਨੂੰ ਉਪਜਾਊ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ 1903 ਵਿਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਇਆ। 10 ਜੁਲਾਈ, 1927 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਦੀ ਦੇਹ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਅਸਥੀਆਂ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਅਸਥੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਰਾਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਟੈਕਸਾਲੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਏ।
ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਦਾ ਬੁੱਤ ਇੱਕ ਵਾਰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਮਾਲ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਰਦੂ ਲੇਖਕ ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ ਨੇ 1947 ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਦੰਗਿਆਂ ਦੇ ਜਨੂੰਨ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਇੱਕ ਭੜਕੀ ਹੋਈ ਭੀੜ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਿੰਦੂ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਦੇ ਬੁੱਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵੱਲ ਮੁੜੀਾ।. ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁੱਟਿਆ; ਫਿਰ ਕੋਲੇ ਦੀ ਟਾਰ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮਲਿਆ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਪੁਰਾਣੀ ਜੁੱਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਬਣਾ ਕੇ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਗਲ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਆ ਕੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੀ ਜੁੱਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਲਾ ਸਾਥੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਭੀੜ ਨੇ ਰੌਲਾ ਪਾਇਆ: ‘ਆਓ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਹਸਪਤਾਲ ਪਹੁੰਚਾਈਏ।’
ਮੈਂ ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਸਲਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਕਰਦਾ ਰਹਾਂਗਾ। ਅੱਜ ਫੇਰ ਸਾਡੇ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਮਹਾਤਮਾ, ਆਗੂ ਅਤੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਏ।