ਵੰਨ ਸੁਵੰਨ

ਨੀਂਦ-ਸਰਗੋਸ਼ੀਆਂ

ਡਾ. ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਭੰਡਾਲ ਆਪਣੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਫਰੋਲਦੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਨਾਦ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਜ਼ਿਕਸ ਜਿਹੇ ਖੁਸ਼ਕ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਜਿਹੀ ਰਵਾਨਗੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਜੁਗਤ ਬੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਠਕ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਤੇ ਸਿਧ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਆ ਬਾਤ ਹੈ! ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦੀਆਂ ਨਿਆਮਤਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣਤਾ ਉਤੇ ਅਫਸੋਸ ਜਾਹਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। Continue reading

ਚੜ੍ਹਿਆ ਮਾਘ ਤੇ ਮਾਘੀ ਆਈ

ਸਿਆਲ ਦੀ ਠੰਢ ਨਾਲ ਠਰੇ ਮਹੀਨੇ ਪੋਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਘ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੀ ਤਿਉਹਾਰ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਘ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਮੌਕੇ ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਦਿਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਠੰਢ ਦੀ ਜਕੜ ਟੁੱਟਣ ਲਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ ਮੁੜ ਮੌਲਣ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਦਰੱਖਤ ਨਿੱਕੀਆਂ, ਮੁਲਾਇਮ ਤੇ ਮਲੂਕ ਪੱਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਦੇਸੀ ਸਾਲ ਦੇ ਇਸ 11ਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਰੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। Continue reading

ਊਂਘਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਜਾਗਦਾ ਸ਼ਾਇਰ: ਸੁਰਿੰਦਰ ਸੋਹਲ

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਜ਼ਲਗੋ ਗੁਰਦਰਸ਼ਨ ਬਾਦਲ ਦੀ ਹੋਣਹਾਰ ਬੇਟੀ ਤਨਦੀਪ ਤਮੰਨਾ ਖੁਦ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਕਵਿੱਤਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅਤੇ ਇਕ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਉਰਦੂ ਵਿਚ (ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁਕਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਰਿਦਮ ਸਮਝਣ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਵਿਰਸੇ ‘ਚ ਹਾਸਿਲ ਹੋਇਆ। ਇਸੇ ਹਾਸਿਲ ਨੂੰ ਉਹ ਵਾਰਤਕ ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਕਮਾਲ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ-ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਵਿ-ਸੁਹਜ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਨਰ ਉਸ ਨੂੰ ਖੂਬ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਰਿੰਦਰ ਸੋਹਲ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਤੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਵਾਰਤਕ ਦੀ ਸਿਖਰ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। Continue reading

ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਦੇਵਦਾਸ: ਡਾ. ਢੱਲ

ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ (ਪ੍ਰੋ.)
ਫੋਨ: 91-9417-518384
ਬਰੇਟੇ ਤੋਂ ਕੋਟੇ ਤੱਕ Ḕਢਲਤੇ ਢਲਤੇ ਢਲ ਗਿਆ ਢੱਲḔ ਕਿਸੇ ਗੀਤ ਦੀ ਤੁਕ ਨਹੀਂ ਤੇ ਨਾ Ḕਚਲਤੇ ਚਲਤੇḔ ਵਾਲੇ ਗਾਣੇ ਦੀ ਪੈਰੋਡੀ। ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਹੈ, ਪਾਰੋ ਜਿਹੀ, ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਮੁਹੱਬਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸਰਚ ਸਕਾਲਰ, ਦੇਵਦਾਸ, ਡਾ. ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢੱਲ ਦੇ ਅਮਰ ਦੁਖਾਂਤ ਦੀ; ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਗਿਆ; ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਚੇਤਾ ਅਤੇ ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। Continue reading

ਬਚਪਨੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ

ਡਾ. ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਭੰਡਾਲ ਆਪਣੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਫਰੋਲਦੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਨਾਦ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਜ਼ਿਕਸ ਜਿਹੇ ਖੁਸ਼ਕ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਜਿਹੀ ਰਵਾਨਗੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਜੁਗਤ ਬੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਠਕ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਤੇ ਸਿਧ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਆ ਬਾਤ ਹੈ! ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦੀਆਂ ਨਿਆਮਤਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣਤਾ ਉਤੇ ਅਫਸੋਸ ਜਾਹਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। Continue reading

ਤੱਤੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸੀਤ ਪੌਣ ਦਾ ਬੁੱਲਾ

ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ
ਫੋਨ: 011-42502364
ਗੱਜਣਵਾਲਾ ਸੁਖਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦਾ ਨੇੜ ਹੈ। ਇਹ ਨੇੜ ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਸਾਡੀ ਸਾਂਝ ਵਿਚੋਂ ਉਗਮਿਆ। ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਉਹ ਨਿਕਟ ਅਨੁਭਵ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਫੇਰ ਉਹਦੀ ਰੁਚੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਇਕ ਕਾਲਮ-ਨਵੀਸ ਵਜੋਂ ਲਿਖਣ ਵੱਲ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ ਉਹ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਖੋਜ-ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਆਂ ਹੋਣ, ਕਾਲਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਹੋਵੇ, ਸਿਰੜ ਉਹਦੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਖੋਜ ਸਮੇਂ ਇਸ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸ਼ਰਧਾ ਵੀ ਜੁੜ ਗਈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਇਕ ਫਲ ਪੁਸਤਕ ‘ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੁਰੀਦḔ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ। Continue reading

ਦਿਲ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ: ਥਾਣਾ, ਤਸ਼ੱਦਦ ਤੇ ਸ਼ਾਇਰ ਦਾ ਸਿਦਕ

ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ 1970ਵਿਆਂ ਵਿਚ ਉਠੀ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹਿਆ ਸ਼ਾਇਰ ਹੈ। ਉਹਦੀ ਕਵਿਤਾ ਅੰਦਰ ਇਨਕਲਾਬ ਲਈ ਤਾਂਘਾਂ ਤਾਂ ਹੁਲਾਰੇ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹੀ ਹਨ, ਇਸ ਵਿਚ ਦਲਿਤਾਂ ਦਾ ਦਰਦ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਲਿਖਤ ‘ਥਾਣਾ, ਤਸ਼ੱਦਦ ਤੇ ਸ਼ਾਇਰ ਦਾ ਸਿਦਕ’ ਉਹਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ‘ਦਾਸਤਾਨ’ ਵਿਚੋਂ ਲਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਉਸ ਉਤੇ ਥਾਣੇ ਅੰਦਰ ਹੋਏ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਮਾਰਮਿਕ ਚਿੱਤਰ ਉਲੀਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਿਰ ਉਠਾ ਕੇ ਜੀਣ-ਥੀਣ ਦੀ ਬੜ੍ਹਕ ਵੀ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। Continue reading

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਮਾਸਕੋ

ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ ਵਰਗੀ ਮਿਸਾਲ ਮਿਲਣੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਹਨ ਨੇ ਮੰਟੋ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਦੌਰ ਬਾਰੇ ਦਿਲਚਸਪ ਕਿੱਸਾ ਛੇੜਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਅੰਦਰਲੀ ਬੇਚੈਨੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦਰੋਹ ਦਾ ਰੂਪ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰ ਗਈ। ਉਹ ਜਿਥੇ ਕਿਤੇ ਅਨਿਆਂ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ਤੜਫ ਉਠਦੀ ਤੇ ਉਹ ਵਿਦਰੋਹ ਦੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਚਲ ਪੈਂਦਾ। ਇਸ ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਬਦੁਲ ਬਾਰੀ ਅਲੀਗ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੰਟੋ ਨੇ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ। Continue reading

ਪੋਖਿ ਤੁਖਾਰ ਪੜੈ, ਵਣ ਤ੍ਰਿਣ ਰਸ ਸੋਖੈ

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅੱਧ ਦਸੰਬਰ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਪੋਹ ਆਉਂਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਰੰਗ ਦਿਖਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਿੱਤ ਦਿਨ ਠੰਢ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਠੰਢ ਕਾਰਨ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਹਰਿਆਲੀ ਝੜ-ਝੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਆਹ ਵਾਲੀਆਂ ਰੌਣਕਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਲਗਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਪਰ ਹੁਣ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਵੀ ਬਥੇਰੇ ਵਿਆਹ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਸੀ ਸਾਲ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਮਹੀਨਾ ਹੈ। Continue reading

ਲੋਕ ਮਨਾਂ ‘ਚ ਰਮੀਆਂ ਲੂਣਾ ਤੇ ਰਾਣੀ ਸੁੰਦਰਾਂ

ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ
ਫੋਨ: 91-94630-34472
ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਦੀ ਲੋਕ ਗਾਥਾ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ‘ਤੇ ਅਮਿਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ| ਇਸ ਕਥਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹਨ-ਪੂਰਨ, ਲੂਣਾ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਸੁੰਦਰਾਂ| ਪੂਰਨ ਸਮਾਜਕ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਅਲੰਬਰਦਾਰ ਹੈ| ਲੂਣਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਨਾਲ ਹੋਈ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਅਨਜੋੜ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ ਸਦਕਾ, ਅਤ੍ਰਿਪਤ, ਕਾਮੁਕ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਮਨਮੋਹਣੀ ਮੁਟਿਆਰ ਹੈ| ਰਾਣੀ ਸੁੰਦਰਾਂ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਹੁਸੀਨ ਔਰਤ ਹੈ ਜੋ ਜੋਗੀ ਬਣੇ ਪੂਰਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਸਾਰ ਹੀ ਉਸ ‘ਤੇ ਫਿਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।…ਜਦੋਂ ਪੂਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਨਾ ਝਲਦੀ ਹੋਈ ਮਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਕੇ ਮੂੰਹ ਜ਼ੋਰ ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ| Continue reading